Trong quá trình phát triển kinh tế và đô thị hóa, lượng chất thải rắn phát sinh tại Việt Nam đang gia tăng cả về quy mô lẫn tính đa dạng. Điều này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với hệ thống quản lý chất thải, không chỉ nhằm bảo vệ môi trường mà còn hướng tới sử dụng hiệu quả tài nguyên và thúc đẩy phát triển bền vững.
Trong nhiều năm, chất thải chủ yếu được nhìn nhận như một vấn đề môi trường cần xử lý. Tuy nhiên, dưới góc độ kinh tế tuần hoàn, cách tiếp cận này đang dần thay đổi. Thay vì coi chất thải là điểm cuối của quá trình tiêu dùng và sản xuất, nhiều quốc gia đã xem đây là một nguồn tài nguyên có thể được tái sử dụng, tái chế hoặc chuyển hóa thành các sản phẩm và nguồn năng lượng mới.
Thực trạng xử lý chất thải tại Việt Nam
Hiện nay, chôn lấp vẫn là phương pháp xử lý phổ biến đối với chất thải rắn sinh hoạt tại Việt Nam. Mặc dù đây là giải pháp có chi phí đầu tư ban đầu tương đối thấp và dễ triển khai, nhưng về lâu dài lại bộc lộ nhiều hạn chế như tiêu tốn quỹ đất, phát sinh nước rỉ rác, gia tăng nguy cơ ô nhiễm môi trường và tạo ra khí mê-tan – một loại khí nhà kính có tác động đáng kể đến biến đổi khí hậu.
Trong khi đó, tỷ lệ tái chế và thu hồi tài nguyên từ chất thải vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Nhiều loại vật liệu có giá trị như giấy, nhựa, kim loại hay chất thải hữu cơ vẫn chưa được khai thác hiệu quả do hạn chế về phân loại tại nguồn, hạ tầng thu gom và công nghệ xử lý.
🌍Chuyển từ quản lý chất thải sang quản lý tài nguyên
Xu hướng phát triển bền vững đang thúc đẩy sự thay đổi trong cách tiếp cận đối với chất thải. Thay vì chỉ tập trung vào hoạt động thu gom và xử lý, nhiều quốc gia đã chuyển sang mô hình quản lý tài nguyên, trong đó chất thải được coi là nguyên liệu đầu vào cho một chu trình sản xuất mới.
⚡Chất thải hữu cơ có thể được chuyển hóa thành phân bón hữu cơ hoặc khí sinh học phục vụ sản xuất năng lượng. Chất thải nhựa sau khi được phân loại và tái chế có thể trở thành nguyên liệu cho nhiều ngành công nghiệp. Một số loại chất thải công nghiệp cũng được tái sử dụng trong các chuỗi sản xuất khác, góp phần giảm nhu cầu khai thác tài nguyên thiên nhiên và hạn chế lượng chất thải phải xử lý.
Tại nhiều quốc gia, công nghệ đốt chất thải phát điện cũng đang được áp dụng nhằm vừa giảm khối lượng chất thải chôn lấp, vừa tạo ra nguồn năng lượng phục vụ sản xuất và sinh hoạt.
🌱Thách thức không nằm ở công nghệ mà ở tính đồng bộ của hệ thống
Một trong những rào cản lớn đối với việc nâng cao hiệu quả quản lý chất thải tại Việt Nam không chỉ là công nghệ xử lý mà còn là sự thiếu liên kết giữa các mắt xích trong toàn bộ chuỗi quản lý.
Việc phân loại chất thải tại nguồn chưa được thực hiện đồng bộ khiến nhiều loại vật liệu có khả năng tái chế bị lẫn với chất thải khác, làm giảm chất lượng nguyên liệu đầu vào và gia tăng chi phí xử lý. Bên cạnh đó, hệ thống thu gom, cơ sở tái chế và thị trường tiêu thụ sản phẩm tái chế vẫn chưa phát triển tương xứng, ảnh hưởng đến khả năng thu hút đầu tư và mở rộng quy mô của ngành công nghiệp tái chế.
Điều này cho thấy, hiệu quả quản lý chất thải không phụ thuộc vào một công nghệ đơn lẻ mà đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa chính sách, hạ tầng, doanh nghiệp và cộng đồng.
📌
Cơ hội từ kinh tế tuần hoàn và các yêu cầu về ESG
Sự phát triển của mô hình kinh tế tuần hoàn cùng với xu hướng thực hiện các tiêu chuẩn ESG đang mở ra nhiều cơ hội cho ngành môi trường tại Việt Nam.
Ngày càng nhiều doanh nghiệp coi quản lý chất thải là một phần trong chiến lược phát triển bền vững nhằm tối ưu hóa việc sử dụng tài nguyên, giảm phát thải khí nhà kính và nâng cao hiệu quả vận hành. Đồng thời, việc đáp ứng các yêu cầu về môi trường cũng đang trở thành yếu tố quan trọng giúp doanh nghiệp tham gia sâu hơn vào chuỗi cung ứng toàn cầu và nâng cao năng lực cạnh tranh trên thị trường quốc tế.
Trong bối cảnh đó, ngành xử lý chất thải không còn chỉ thực hiện vai trò bảo vệ môi trường mà đang từng bước trở thành một lĩnh vực kinh tế có giá trị gia tăng, gắn với đổi mới công nghệ, phát triển năng lượng tái tạo và xây dựng mô hình tăng trưởng xanh.
Chuyển đổi từ tư duy “xử lý chất thải” sang “khai thác giá trị từ chất thải” là xu hướng tất yếu trong quá trình phát triển kinh tế tuần hoàn và phát triển bền vững.
Để hiện thực hóa mục tiêu này, cần thúc đẩy phân loại chất thải tại nguồn, hoàn thiện hạ tầng thu gom và tái chế, khuyến khích đầu tư vào công nghệ xử lý hiện đại, đồng thời xây dựng thị trường ổn định cho các sản phẩm tái chế. Khi chất thải được nhìn nhận như một nguồn tài nguyên thay vì một gánh nặng, ngành môi trường sẽ không chỉ góp phần giải quyết các vấn đề ô nhiễm mà còn tạo động lực cho tăng trưởng xanh, đổi mới sáng tạo và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.