Việt Nam chống lại rác thải nhựa: Những thách thức và hướng đi thân thiện với môi trường
Các nhà chuyên môn đề xuất rằng, chính phủ cùng các công ty nên cân nhắc áp dụng thuế hoặc phí đối với đồ nhựa dùng một lần, đồng thời chuyển sang sử dụng sản phẩm an toàn hơn cho môi trường.
Việt Nam thuộc nhóm các nước có lượng rác thải nhựa lớn, với tỷ lệ sản phẩm nhựa dùng một lần khá cao. Những vật dụng như túi ni lông, hộp xốp hay ống hút chỉ được dùng trong vài phút nhưng gây hậu quả môi trường kéo dài hàng thế kỷ. Việc thay đổi thói quen tiêu dùng và áp dụng chính sách hạn chế nhựa dùng một lần không còn là lựa chọn nữa, mà đã trở thành nhu cầu cấp thiết để hướng đến một môi trường đô thị xanh, sạch và bền vững.
Rác thải nhựa nằm rải rác dọc bờ biển thôn An Vĩnh, xã Tịnh Khê, tỉnh Quảng Ngãi. Ảnh: Nguyễn Ngọc.
Thói quen sử dụng khó thay đổi
Báo cáo về tình hình chất thải nhựa năm 2022 tại Việt Nam, do Tổ chức Quốc tế về Bảo tồn Thiên nhiên (WWF-Việt Nam) phối hợp với Bộ Tài nguyên và Môi trường thực hiện, cho thấy mỗi ngày Việt Nam thải ra khoảng 8.021 tấn rác thải nhựa, tương đương gần 2,93 triệu tấn mỗi năm. Phần lớn là nhựa dùng một lần như túi ni lông, hộp xốp và ống hút.
Báo cáo còn chỉ ra tình trạng đáng lo ngại khi ô nhiễm vi nhựa được phát hiện ở mọi môi trường đất, nước, không khí và trầm tích tại Việt Nam. Tại bãi rác Phước Hiệp ở TP.HCM, tốc độ lắng đọng vi nhựa đạt 1.367 hạt/m²/ngày, cao hơn gấp 50 lần so với kết quả quan sát tại thủ đô Paris của Pháp. Ở các sông hồ tại Hà Nội, nồng độ vi nhựa cũng rất cao. Ô nhiễm vi nhựa ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe con người qua đường ăn uống và hít thở, tăng nguy cơ mắc bệnh hô hấp, tim mạch và ung thư.
Khảo sát “Hơn 3.000 sinh viên nghĩ gì về văn hóa sử dụng nhựa dùng một lần” do NPAP và Hiệp hội Thương mại Điện tử Việt Nam thực hiện cho thấy, 67% người tham gia vẫn chọn nhựa dùng một lần vì tính tiện lợi, trong khi 39% cho rằng các lựa chọn thay thế quá đắt đỏ. Tuy nhiên, 40% sinh viên khẳng định sẵn sàng thay đổi nếu có điều kiện hỗ trợ.
Giảm nhựa dùng một lần: Từ chính sách đến chuyển đổi hành vi
Theo các chuyên gia từ “Dự án tích hợp chống chịu biến đổi khí hậu và bảo vệ môi trường để phát triển đô thị xanh” của Cục Môi trường, Bộ Tài nguyên và Môi trường, để giảm thiểu nhựa dùng một lần, việc thay đổi hành vi người tiêu dùng là yếu tố quan trọng nhất. Nhưng để hành vi này trở thành thói quen lâu dài, cần có sự hỗ trợ từ chính sách lớn.
Các chuyên gia đề xuất rằng, chính phủ và doanh nghiệp nên áp dụng các biện pháp quyết liệt hơn, như đánh thuế hoặc thu phí đối với sản phẩm nhựa dùng một lần, nhằm thúc đẩy chuyển đổi sang các lựa chọn thân thiện với môi trường.
Nghị định 08/2022/NĐ-CP đã lập lộ trình rõ ràng, từ ngày 1/1/2026, Việt Nam sẽ ngừng sản xuất và nhập khẩu túi ni lông khó phân hủy sinh học có kích thước dưới 50cm x 50cm và độ dày dưới 50 µm. Sau ngày 31/12/2030, quốc gia sẽ dừng hoàn toàn sản phẩm nhựa dùng một lần, trừ những sản phẩm được chứng nhận nhãn sinh thái Việt Nam.
Rác thải nhựa dùng một lần lan tràn tại Đảo Bé (huyện đảo Lý Sơn, tỉnh Quảng Ngãi). Ảnh: Nguyễn Ngọc.
Để giải quyết vấn đề một cách toàn diện và hiệu quả, Luật Bảo vệ Môi trường 2020 quy định về trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR). Hiện nay, Bộ Tài nguyên và Môi trường đang soạn thảo Nghị định quy định về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu, nhằm thống nhất quy định, thiết kế lại cơ chế tài chính, tăng tính minh bạch và phù hợp với chuẩn mực quốc tế. Đây là công cụ chính sách then chốt để thúc đẩy kinh tế tuần hoàn, buộc doanh nghiệp phải thu hồi, tái chế và xử lý sản phẩm sau khi sử dụng.
Một số địa phương như Hà Nội, Phú Yên, Côn Đảo đã ban hành kế hoạch cấm nhựa dùng một lần tại khu du lịch, siêu thị và khách sạn.
Một phần doanh nghiệp bán lẻ cũng đang chuyển mình, chuyển sang sử dụng sản phẩm nhựa thân thiện với môi trường. AEON Việt Nam đã loại bỏ túi ni lông không phân hủy, chuyển sang túi phân hủy sinh học và vật liệu từ bột bã mía, bột gạo; áp dụng ngày không túi nhựa, chương trình tích điểm xanh và cho thuê túi có thể trả lại. Một số tỉnh thành đã triển khai mô hình phân loại rác tại nguồn, hướng tới chính sách “không rác thải nhựa” trong trường học và cộng đồng.
Học sinh tại Hà Nội tham gia ngày hội Anti-Plastic Day để tuyên truyền giảm thiểu rác thải nhựa trong cộng đồng. Ảnh: BTC.
Những giải pháp thực tế ở mức cá nhân như mang theo bình nước riêng, từ chối túi nhựa miễn phí, thay ống hút nhựa bằng giấy hoặc inox đang được khuyến khích rộng rãi. Bên cạnh đó là các chiến dịch cộng đồng như “Ngày không túi nhựa”, các câu lạc bộ xanh trong trường học, đổi rác thải nhựa lấy cây xanh… đang được thực hiện để thu hút sự tham gia của người dân và giới trẻ.
Các chuyên gia nhận định rằng, khi nhận thức được nâng cao, hành động cần được cụ thể hóa qua chính sách, cơ sở hạ tầng tái chế và sự tham gia tích cực của người dân. Giảm nhựa dùng một lần không chỉ là nhiệm vụ của chính phủ hay tổ chức môi trường, mà còn là trách nhiệm hàng ngày của mỗi cá nhân. Mỗi túi ni lông bị từ chối, mỗi ống hút nhựa không được sử dụng là một bước nhỏ nhưng có ý nghĩa lớn hướng tới mục tiêu: Vì một Việt Nam xanh, sạch và bền vững.
Nguyên Anh