Liên minh Ngân hàng Net-Zero (NZBA), một sáng kiến do Liên Hợp Quốc khởi xướng thông qua Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc (UNEP FI) vào năm 2021, nhằm định hướng các ngân hàng toàn cầu cam kết điều chỉnh danh mục đầu tư và cho vay hướng tới mục tiêu phát thải ròng bằng không (Net Zero) vào năm 2050. Với hơn 140 thành viên ban đầu đại diện cho 40% tài sản ngân hàng thế giới, NZBA tập trung vào việc thiết lập mục tiêu trung hạn và báo cáo tiến độ, góp phần vào các nỗ lực toàn cầu chống biến đổi khí hậu theo Thỏa thuận Paris.
Tuy nhiên, NZBA đã đối mặt với làn sóng rút lui từ các ngân hàng lớn, dẫn đến tuyên bố tạm ngừng hoạt động theo tin từ Axios ngày 27/8/2025. Nguyên nhân chính bao gồm áp lực chính trị mạnh mẽ từ Đảng Cộng hòa Mỹ, đặc biệt sau khi Donald Trump tái đắc cử, với các cáo buộc liên minh vi phạm luật chống độc quyền và chống lại ngành nhiên liệu hóa thạch. Các ngân hàng Mỹ như JPMorgan Chase, Citi, Morgan Stanley và Bank of America rút khỏi từ năm 2023, theo sau là các ngân hàng châu Âu như HSBC, Barclays và UBS vào 2024-2025, do lo ngại về rủi ro pháp lý, nghĩa vụ ủy thác tài chính và lợi nhuận từ tài trợ hóa thạch. Hệ quả là số thành viên giảm mạnh xuống còn khoảng 20, làm suy yếu khả năng phối hợp tập thể, giảm tính minh bạch trong báo cáo khí hậu và có thể dẫn đến các chiến lược cá nhân ít trách nhiệm hơn, ảnh hưởng đến lòng tin từ nhà đầu tư và công chúng.
Động thái mới nhất là NZBA tổ chức bỏ phiếu vào cuối tháng 9/2025 để quyết định chuyển đổi từ mô hình liên minh thành viên sang “một khuôn khổ mới” cho tài chính Net Zero, tập trung vào hướng dẫn chung thay vì cam kết ràng buộc. Sự thay đổi này phản ánh nỗ lực thích ứng với bối cảnh chính trị biến động, nhưng cũng có thể làm giảm sức mạnh thực thi của sáng kiến.
Về ý nghĩa, sự kiện này mang tính chính trị sâu sắc, nhấn mạnh sự mong manh của các sáng kiến tự nguyện trước sức ép từ các chính phủ bảo thủ, đặc biệt ở Mỹ, nơi chống ESG trở thành công cụ chính trị. Về tài chính, nó thách thức việc huy động vốn xanh, khi các ngân hàng ưu tiên lợi nhuận ngắn hạn hơn cam kết dài hạn, trong bối cảnh nhu cầu toàn cầu ước tính cần 3-5 nghìn tỷ USD/năm cho chuyển đổi năng lượng. Về khí hậu, sự tan rã của NZBA có thể làm chậm tiến độ giảm phát thải, đòi hỏi các cơ chế thay thế như liên minh nhỏ hơn hoặc quy định bắt buộc từ chính phủ để duy trì đà chuyển đổi hướng tới Net Zero toàn cầu.
Nguyên Anh