Ngành công nghiệp năng lượng mặt trời lớn nhất thế giới đang rơi vào khủng hoảng khi tình trạng dư thừa công suất ngày càng trầm trọng. Các doanh nghiệp hàng đầu tại Trung Quốc liên tiếp báo lỗ kỷ lục, trong khi thị trường nội địa và quốc tế đều tạo thêm áp lực.
Ảnh minh họa
Cột mốc 1.100 GW và cuộc chiến giá
Theo Hội đồng Điện lực Trung Quốc (CEC), chỉ trong nửa đầu năm 2025, Trung Quốc đã bổ sung thêm 210 GW điện mặt trời, nâng tổng công suất lắp đặt lên 1.100 GW – cao gấp nhiều lần so với Mỹ (178 GW) hay Đức (100 GW). Đây là thành tựu chưa quốc gia nào đạt được.
Tuy nhiên, tốc độ phát triển quá nhanh đã kéo theo dư thừa nghiêm trọng. Giá tấm pin mặt trời rơi xuống mức thấp kỷ lục 8,7 cent/watt vào tháng 7, khiến nhiều doanh nghiệp phải bán dưới giá thành để giữ thị phần. Hiện tượng này được giới chuyên gia tại Trung Quốc gọi là “cạnh tranh tự hủy diệt”, đẩy toàn ngành vào vòng xoáy suy kiệt.
Trong nửa đầu năm 2025, các nhà sản xuất lớn như Tongwei, Trina Solar, JA Solar đều báo lỗ hàng tỉ nhân dân tệ. Tổng cộng bốn “ông lớn” trong ngành lỗ hơn 13 tỉ nhân dân tệ (1,8 tỉ USD). Dù Longi Green Energy giảm được mức lỗ, tình hình chung vẫn rất ảm đạm.
Sức ép từ căng thẳng thương mại Mỹ – Trung
Khó khăn nội địa chưa dừng lại thì các doanh nghiệp còn phải đối mặt với rào cản thương mại. Mỹ đã nâng thuế nhập khẩu lên tới 30% với hầu hết hàng hóa Trung Quốc, đồng thời áp mức thuế hơn 3.000% đối với pin mặt trời từ bốn nước Đông Nam Á – nơi các công ty Trung Quốc đặt nhà máy để né rào cản trước đó.
Việc xuất khẩu sang Mỹ vì thế sụt giảm mạnh. Maxeon Solar Technologies, công ty con của TCL Zhonghuan, cho biết doanh số sang thị trường Mỹ trong nửa đầu năm nay giảm tới 85% so với cùng kỳ. Một số doanh nghiệp cũng phải thu hẹp hoạt động khi Washington chấm dứt các ưu đãi thuế cho sản xuất năng lượng sạch tại chỗ.
Lời kêu gọi chấm dứt “chạy đua xuống đáy”
Hiệp hội Công nghiệp Quang điện Trung Quốc kêu gọi các doanh nghiệp tăng cường tự điều chỉnh để chấm dứt tình trạng cạnh tranh khốc liệt. Chính phủ Trung Quốc đã bắt đầu tham vấn nhiều bộ ngành để tìm giải pháp, trong đó có ý tưởng lập quỹ mua lại lượng hàng tồn kho dư thừa – tương tự cách Bắc Kinh từng can thiệp để ổn định một số ngành công nghiệp trước đây.
Châu Phi: điểm sáng bất ngờ
Trong bối cảnh khó khăn, châu Phi nổi lên như một thị trường thay thế. Dữ liệu hải quan cho thấy chỉ riêng tháng 5-2025, các nước châu Phi nhập khẩu 1,57 GW pin mặt trời từ Trung Quốc – mức cao nhất từ trước đến nay.
Theo các chuyên gia, sức hút đến từ chi phí thấp: giá pin Trung Quốc đã giảm xuống mức khiến ngay cả những quốc gia chưa đặt nặng vấn đề khí hậu cũng thấy hợp lý về mặt kinh tế. Ở Bắc Phi, các dự án quy mô lớn đang được triển khai, trong khi tại nhiều quốc gia cận Sahara, pin mặt trời được lắp đặt để cung cấp điện cho cộng đồng nông thôn chưa có lưới điện quốc gia.
Triển vọng và thách thức tái cơ cấu
Dù dư thừa công suất, điện mặt trời vẫn đóng vai trò trung tâm trong kế hoạch phát triển năng lượng của Trung Quốc giai đoạn 2026–2030, với mục tiêu bổ sung 200–300 GW tái tạo mỗi năm. Dự kiến đến cuối 2025, tổng công suất phát điện cả nước đạt gần 3,9 TW, trong đó phần lớn đến từ nguồn tái tạo.
Tuy vậy, tái cơ cấu ngành sẽ là bài toán khó. Khác với thép hay xi măng – nơi nhà nước có thể áp hạn ngạch – ngành năng lượng mặt trời chủ yếu do các doanh nghiệp tư nhân dẫn dắt. Một số công ty nhỏ đã buộc phải tìm đến sự hỗ trợ của chính quyền địa phương, như trường hợp Das Solar ở Giang Tô phải nhờ vốn nhà nước để tồn tại.
Việc kiểm soát trợ cấp, định hướng lại đầu tư và giảm bớt sự “bành trướng nóng” được xem là bước đi cần thiết để ngành năng lượng mặt trời Trung Quốc thoát khỏi vòng xoáy dư thừa, hướng tới phát triển bền vững.
Nguyên Anh