Mỗi mùa gặt đi qua, trên khắp các cánh đồng Việt Nam lại lặp lại một hình ảnh quen thuộc: rơm rạ được gom thành đống và đốt ngay tại ruộng. Khói trắng bốc lên, mùi khét lan xa, để lại sau đó là những khoảng đất trơ trụi. Với nhiều người, đó là cách nhanh nhất để “dọn đồng” chuẩn bị cho vụ mùa mới.
Tuy nhiên, đằng sau thói quen canh tác ấy là một câu hỏi lớn hơn: chúng ta đang nhìn nhận rơm rạ như rác thải hay như một dạng tài nguyên? Khi rơm rạ bị coi là “phần thừa” của sản xuất nông nghiệp Theo logic của mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống, rơm rạ chỉ là phần còn lại sau khi thu hoạch hạt lúa – không còn giá trị sử dụng và cần được loại bỏ. Cách tiếp cận này khiến rơm rạ trở thành gánh nặng môi trường, đặc biệt khi việc đốt ngoài đồng phát sinh khí nhà kính, bụi mịn và các chất gây hại cho sức khỏe cộng đồng.
Tuy nhiên, đằng sau thói quen canh tác ấy là một câu hỏi lớn hơn: chúng ta đang nhìn nhận rơm rạ như rác thải hay như một dạng tài nguyên? Khi rơm rạ bị coi là “phần thừa” của sản xuất nông nghiệp Theo logic của mô hình kinh tế tuyến tính truyền thống, rơm rạ chỉ là phần còn lại sau khi thu hoạch hạt lúa – không còn giá trị sử dụng và cần được loại bỏ. Cách tiếp cận này khiến rơm rạ trở thành gánh nặng môi trường, đặc biệt khi việc đốt ngoài đồng phát sinh khí nhà kính, bụi mịn và các chất gây hại cho sức khỏe cộng đồng.
Thực tế, mỗi năm Việt Nam tạo ra hàng chục triệu tấn rơm rạ. Khi bị đốt bỏ, không chỉ tài nguyên sinh khối bị lãng phí, mà còn góp phần làm trầm trọng thêm tình trạng ô nhiễm không khí ở khu vực nông thôn và vùng ven đô.
Rơm rạ dưới góc nhìn kinh tế tuần hoàn Trong cách tiếp cận của kinh tế tuần hoàn, rơm rạ không phải là rác thải. Đây là nguồn sinh khối giàu tiềm năng, chứa cellulose, lignin – những thành phần có thể được sử dụng để sản xuất viên nén sinh khối, phân hữu cơ, vật liệu phủ đất hoặc làm nguyên liệu cho các quy trình năng lượng sinh học. Vấn đề không nằm ở bản thân rơm rạ, mà ở chỗ hệ thống sản xuất hiện nay chưa được thiết kế để khai thác và tái sử dụng nguồn tài nguyên này một cách hiệu quả. Không thể đổ lỗi cho người nông dân Phần lớn nông dân đều nhận thức được tác hại của việc đốt rơm rạ.
Tuy nhiên, họ thiếu các lựa chọn khả thi. Việc thu gom, vận chuyển và xử lý rơm rạ đòi hỏi chi phí, công nghệ và thị trường đầu ra ổn định – những yếu tố vượt quá khả năng của các hộ sản xuất nhỏ lẻ. Khi hệ thống thu gom chưa tồn tại, liên kết chuỗi giá trị chưa hình thành và đầu ra chưa rõ ràng, việc đốt rơm rạ trở thành phương án “ít tốn kém nhất” trong ngắn hạn. Bài toán của hệ thống, không phải hành vi đơn lẻ Kinh tế tuần hoàn, vì vậy, không thể chỉ dừng ở việc kêu gọi thay đổi hành vi cá nhân.
Cốt lõi của tuần hoàn là thiết kế lại toàn bộ chuỗi giá trị: từ tổ chức thu gom rơm rạ sau thu hoạch, mô hình liên kết với hợp tác xã, đến phát triển thị trường cho các sản phẩm sinh khối. Khi rơm rạ có một “địa chỉ” rõ ràng để đi – trở thành đầu vào cho sản xuất năng lượng, cải tạo đất hoặc các ngành công nghiệp sinh học – người nông dân sẽ không còn lý do để đốt bỏ.
Từ phế phẩm nông nghiệp đến nguồn lực phát triển Trong các dự án mà Nhân Văn tham gia, rơm rạ được nhìn nhận như một phần của hệ sinh thái nông nghiệp tuần hoàn. Phế phẩm không bị loại trừ, mà được đưa trở lại vòng sử dụng: tạo ra năng lượng, cải thiện chất lượng đất, giảm phát thải và đồng thời mở ra sinh kế mới cho cộng đồng địa phương.
Đây không phải là lý thuyết xa vời, mà là những mô hình đang được thử nghiệm, điều chỉnh và hoàn thiện trong thực tế.
Thay đổi cách nhìn về tăng trưởng Kinh tế tuần hoàn không chỉ là câu chuyện môi trường.
Đó là câu chuyện về phát triển nông thôn, về xây dựng chuỗi giá trị nội địa và về một mô hình tăng trưởng tôn trọng giới hạn của tự nhiên. Khi chúng ta ngừng coi rơm rạ là rác thải, cũng là lúc chúng ta bắt đầu thay đổi cách nhìn về tài nguyên – và về chính con đường phát triển của mình.
🌱 Tài nguyên không mất đi. Chúng chỉ đang chờ một hệ thống đủ tử tế để được sử dụng đúng cách.