Vào ngày 2 tháng 9 năm 2025, tờ The Guardian đã đưa tin về sáng kiến Hiệp ước Cấm Nhiên liệu Hóa thạch (Fossil Fuel Non-Proliferation Treaty – FFNPT), một đề xuất nhằm thiết lập cơ chế pháp lý toàn cầu để quản lý chuyển đổi khỏi nhiên liệu hóa thạch. Sáng kiến này, được khởi xướng năm 2020 bởi nhà hoạt động môi trường Canada Tzeporah Berman, tập trung vào ba trụ cột chính: chấm dứt mở rộng khai thác dầu mỏ, than đá và khí đốt; lập kế hoạch giảm dần sản xuất hiện tại một cách công bằng, ưu tiên các quốc gia có trách nhiệm lịch sử cao và khả năng chuyển đổi mạnh mẽ; đồng thời thúc đẩy chuyển tiếp nhanh chóng sang năng lượng tái tạo và đa dạng hóa kinh tế, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau. Mục tiêu cốt lõi là phù hợp với Thỏa thuận Paris, giảm sản xuất nhiên liệu hóa thạch để hạn chế tăng nhiệt độ toàn cầu dưới 1,5-2°C, từ đó hỗ trợ tiến trình Net Zero toàn cầu bằng cách loại bỏ tình trạng dư thừa cung (dự kiến vượt 110% mức cần thiết vào năm 2030).
Sáng kiến nhận được sự ủng hộ rộng rãi từ cộng đồng quốc tế. Hơn 4.000 tổ chức xã hội dân sự, bao gồm các nhóm tôn giáo, y tế, phụ nữ và khí hậu lớn nhất thế giới, đã tán thành. Ngoài ra, hơn 120 thành phố và chính quyền địa phương (như California) đã thông qua nghị quyết ủng hộ, cùng với 101 người đoạt giải Nobel, hơn 3.000 nhà khoa học và khoảng 17 quốc gia đang tham gia phát triển hiệp ước, dẫn đầu bởi các đảo quốc Thái Bình Dương như Vanuatu, Tuvalu, và các nước như Colombia, Pakistan, Bahamas. Sự hậu thuẫn này còn đến từ các tổ chức lớn như Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Nghị viện châu Âu và các nhân vật nổi bật như Đức Đạt Lai Lạt Ma, phản ánh sự đồng thuận ngày càng tăng về nhu cầu hành động quyết liệt chống lại nhiên liệu hóa thạch – nguồn gây ra 86% khí thải CO2.
Trong bối cảnh Hội nghị COP30 tại Belém, Brazil vào năm 2025, sáng kiến FFNPT mang ý nghĩa sâu sắc trên các khía cạnh chính trị, kinh tế và môi trường. Về chính trị, nó thúc đẩy ngoại giao đa phương, lấy cảm hứng từ các hiệp ước thành công như Cấm Phổ biến Vũ khí Hạt nhân (1968), nhằm vượt qua sự chậm trễ của các cuộc đàm phán khí hậu Liên Hợp Quốc bằng cách tập hợp các quốc gia, thành phố và doanh nghiệp sẵn sàng hành động. COP30 được kỳ vọng là nền tảng để mở rộng liên minh, dẫn đến khởi động đàm phán chính thức vào năm 2026, tăng cường vai trò của Nam Bán cầu trong lãnh đạo khí hậu. Kinh tế học, hiệp ước khuyến khích loại bỏ hàng nghìn tỷ USD trợ cấp nhiên liệu hóa thạch, thúc đẩy đầu tư vào năng lượng sạch, tạo việc làm xanh và giảm rủi ro kinh tế từ sự phụ thuộc vào xuất khẩu tài nguyên (đặc biệt ở châu Phi, Mỹ Latinh và Đông Nam Á). Nó cũng đề xuất cơ chế tài chính như cứu trợ nợ và quỹ chuyển tiếp công bằng, giúp các nước đang phát triển tránh bẫy “trạm xăng” cho phương Bắc. Môi trường, FFNPT trực tiếp giảm khí thải, bảo vệ đa dạng sinh học và giảm thiểu các thảm họa như lũ lụt, cháy rừng, đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu toàn cầu về trữ lượng nhiên liệu để đảm bảo minh bạch và trách nhiệm.
Tuy nhiên, sáng kiến đối mặt với thách thức lớn: sự phụ thuộc kinh tế của nhiều quốc gia vào nhiên liệu hóa thạch (chiếm 50% xuất khẩu ở một số nước như Colombia), sức ép từ ngành công nghiệp và thiếu cam kết từ các cường quốc phát thải lớn như Mỹ, Trung Quốc. Triển vọng thông qua phụ thuộc vào đà tăng trưởng hỗ trợ hiện tại, tiến bộ công nghệ tái tạo (như xe điện chiếm 1/5 thị trường năm ngoái) và các phán quyết pháp lý gần đây từ Tòa Công lý Quốc tế (ICJ), cảnh báo mở rộng hóa thạch có thể vi phạm luật quốc tế. Nếu COP30 thành công trong việc mở rộng liên minh, FFNPT có thể trở thành công cụ then chốt cho an ninh năng lượng và khí hậu toàn cầu, đòi hỏi phối hợp chặt chẽ giữa chính phủ, doanh nghiệp và xã hội dân sự.
Nguyên Anh